Bin Yıllık Kardeşlik, Yüz Yıllık Yara

Bin Yıllık Kardeşlik, Yüz Yıllık Yara Önce Beraberdik Türklerle Kürtlerin bu topraklardaki ortak hikâyesi düşmanlıkla değil, kardeşlikle başlamıştır. 1071 Malazgirt Zaferi'nde Sultan Alparslan'ın ordusunda çok sayıda Kürt beyi ve kuvveti de yer almış; Anadolu'nun kapıları Müslümanların ortak mücadelesiyle açılmıştır. Ardından Selçuklu ve Zengî dönemlerinde, Haçlı Seferleri'ne karşı verilen mücadelede Türkler ve Kürtler aynı safta omuz omuza savaşmışlardır. Selâhaddîn-i Eyyûbî'nin ordusunda Türk kumandanların önemli görevler üstlenmesi de bunun en belirgin örneklerinden biridir. O dönemde belirleyici olan etnik kimlik değil, İslâm kardeşliğiydi. Nitekim Kur'ân-ı Kerîm'de: "Müminler ancak kardeştir." (Hucurât, 10) buyrularak müminleri birleştiren bağın soy ve ırk değil, îman olduğu açıkça ortaya konmuştur. Osmanlı Devleti'nin yükseliş döneminde de bu anlayış büyük ölçüde devam etti. Yavuz Sultan Selim döneminde İdris-i Bitlisî'nin gayretleriyle çok sayıda Kürt beyi Osmanlı idaresine katıldı. Bu katılım büyük ölçüde karşılıklı anlaşma ve ittifak yoluyla gerçekleşmiş; bölgedeki bazı mahallî idareler belirli ölçüde özerk yapılarını korumuştur. Bu durum, dönemin siyasî şartları içerisinde Osmanlı'nın doğu sınırlarını güçlendiren önemli gelişmelerden biri olmuştur. Millî Mücadele yıllarında da Türkler ve Kürtler büyük ölçüde ortak bir kader etrafında birleştiler. Anadolu'nun işgaline karşı birçok Kürt aşireti Kuvâ-yı Milliye'yi destekledi; Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Kürt mebuslar da görev aldı. Dönemin resmî söyleminde ortak vatan ve ortak mücadele fikri sıkça vurgulandı. Sonra Ne Oldu? Cumhuriyet'in kuruluşundan sonra yeni devlet, güçlü ve merkeziyetçi bir ulus-devlet modeli benimsedi. Bu süreçte ortak vatandaşlık anlayışı oluşturulmaya çalışılırken, zaman zaman kültürel farklılıkları yeterince dikkate almayan uygulamalar da ortaya çıktı. 1925 Şeyh Said İsyanı sonrasında çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu, İstiklâl Mahkemeleri ve ardından gelen iskân politikaları; 1937-1938 Dersim Harekâtı ile yaşanan acı hadiseler, Cumhuriyet tarihinin en tartışmalı sayfaları arasında yer almaktadır. Bu dönem boyunca Kürtçe, çeşitli zamanlarda ve farklı yoğunluklarda kamusal alanda resmî veya fiilî kısıtlamalara maruz kaldı. "Vatandaş Türkçe Konuş" kampanyaları yürütüldü; bazı dönemlerde Kürt kimliğini inkâr eden "Dağ Türkleri" söylemi resmî çevrelerde benimsendi. Zorunlu iskân uygulamaları ve çeşitli güvenlik politikaları ise bölgede derin toplumsal yaralar açtı. Bütün bunlar, devlet ile vatandaş arasında zamanla bir güvensizlik ortamının oluşmasına zemin hazırladı. Ancak aynı dönemin önemli bir gerçeğini de göz ardı etmemek gerekir. Tek parti döneminde yalnızca Kürtler değil, dindar toplum kesimleri de ciddî baskılarla karşı karşıya kaldılar. Ezanın Türkçe okutulması, tekke ve zaviyelerin kapatılması, din eğitiminin sınırlandırılması, başta dînî hayat olmak üzere birçok alandaki katı uygulamalar, etnik köken ayırt etmeksizin geniş bir kesimi etkiledi. Bununla birlikte bu tespit, Kürt meselesini sadece dînî baskılar çerçevesinde açıklamaya da yetmez. Çünkü Kürt kimliğine, diline ve kültürel varlığına yönelik bazı uygulamalar doğrudan etnik boyut taşımaktaydı. Dolayısıyla Cumhuriyet'in ilk dönemlerinde hem dînî hayatı hedef alan uygulamalar hem de etnik kimliği etkileyen politikalar zaman zaman iç içe geçmiş; meselenin çok boyutlu bir hâl almasına yol açmıştır. Açılan Yarayı Kimler Derinleştirdi? Cumhuriyet'in ilk dönemlerinde uygulanan bazı yanlış politikalar, bölgede kırgınlıkların ve güvensizliğin artmasına zemin hazırladı. Ancak bu durum, zamanla Türkiye üzerinde hesapları bulunan dış güçler ve ideolojik örgütler tarafından istismar edildi. Özellikle Soğuk Savaş yıllarından itibaren Marksist-Leninist ideolojiyi benimseyen PKK, Kürt vatandaşların yaşadığı gerçek veya algılanan mağduriyetleri kullanarak gençleri silahlı mücadeleye yönlendirmeye çalıştı. "Özgürlük", "bağımsızlık" ve "hak arama" söylemleriyle destek bulan örgüt, kısa sürede sadece devleti değil, kendi görüşünü benimsemeyen binlerce Kürt vatandaşı da hedef aldı. Korucular, din âlimleri, öğretmenler, imamlar, kanaat önderleri, kadınlar ve çocuklar dâhil olmak üzere çok sayıda masum insan hayatını kaybetti. Yaklaşık kırk yılı bulan terör sürecinde on binlerce insan yaşamını yitirdi; milyonlarca vatandaş doğrudan veya dolaylı şekilde etkilendi. Köyler boşaldı, aileler parçalandı, büyük şehirlerde yeni sosyal problemler ortaya çıktı. Türkiye, güvenlik harcamalarına ve terörle mücadeleye çok büyük ekonomik kaynaklar ayırmak zorunda kaldı. Bu kaynakların önemli bir kısmı eğitim, sağlık, üretim ve kalkınmaya ayrılabilseydi, hem bölge hem de ülke çok daha farklı bir noktada olabilirdi. En büyük zararı ise yine Türkler ve Kürtler birlikte gördüler. Çünkü terörün hedefi yalnızca güvenlik güçleri değil; asırlardır aynı inancı, aynı vatanı ve aynı kaderi paylaşan iki kardeş halk arasındaki güven duygusuydu. Terör örgütünün en büyük başarısı can almak değil; kardeşliği zedelemek olmuştur. Bugün geriye dönüp bakıldığında açıkça görülmektedir ki, geçmişte yapılan hataları inkâr etmek de, bu hataları bahane ederek terörü meşrulaştırmak da asla doğru değildir. Devletin yanlışları hukuk içinde eleştirilir ve düzeltilir; masum insanların canına kasteden terör ise hiçbir dînî, hukukî ve ahlâkî gerekçeyle meşru görülemez. Kur'ân-ı Kerîm'in hükmü açıktır: "Kim bir cana kıymamış veya yeryüzünde bozgunculuk yapmamış bir kimseyi öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur." (Mâide, 32) Bugüne Düşen Ders Osmanlı'nın millet sistemi kusursuz değildi; ancak farklı toplulukların birlikte yaşayabilmesini sağlayan temel unsur, din esasına dayalı ortak aidiyetti. İnsanlar etnik kökenlerinden önce aynı ümmetin fertleri olarak görülüyordu. Cumhuriyet'in ilk dönemindeki katı merkezîleşme ve tek tip vatandaş oluşturma anlayışı ise, farklı kimliklerin kendilerini ifade etmelerini zaman zaman zorlaştırdı. Bunun bedelini yalnızca Kürtler değil, dînî hassasiyetleri sebebiyle baskıya uğrayan birçok Türk vatandaşı da ödedi. Bugün dünyanın farklı bölgelerinde yaşanan insan hakları ihlâlleri, zorunlu asimilasyon politikaları ve kimlik temelli baskılar incelendiğinde, geçmişte yaşanan bazı acı tecrübelerle benzer yönler taşıyan örnekler görülebilmektedir. Bu sebeple Türkiye'nin kendi tarihini peşin hükümlerle değil; adalet, hakkaniyet ve ilmî veriler ışığında değerlendirmesi büyük önem taşımaktadır. Kur'ân-ı Kerîm'in emri açıktır: "Ey iman edenler! Adaleti titizlikle ayakta tutun..." (Nisâ, 135) Geçmişin hatalarını inkâr etmek de, onları genelleyerek bugünün kardeşliğini zedelemek de doğru değildir. Yapılması gereken; doğruları teslim etmek, yanlışlardan ders çıkarmak ve bin yıllık kardeşliği yeniden güçlendirmektir. Kardeşliğimizin tarihi yaklaşık bin yıldır; yaşanan kırgınlıkların tarihi ise bir asırdır. Geleceği belirleyecek olan, geçmişteki ayrılıklar değil; bugün adalet, hakikat ve kardeşlik adına vereceğimiz ortak karardır. Mithat Güdü Emekli İmam Hatip / Gazeteci-Yazar