Koyunhisar Zaferi ve Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu

Koyunhisar Zaferi ve Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu Tarih bazen bir devletin kuruluşunu tek bir günün, tek bir savaşın veya tek bir olayın içine sığdırmaya çalışır. Osmanlı Devleti’nin kuruluş tarihi de tarihçiler arasında uzun yıllar tartışılmıştır. Geleneksel olarak 1299 yılı Osmanlı Devleti’nin kuruluş tarihi kabul edilmişse de, büyük tarihçi Prof. Dr. Halil İnalcık, Osmanlı tarihinin bu önemli dönüm noktasını 27 Temmuz 1302’deki Koyunhisar (Bafeus) Zaferi ile ilişkilendirmiştir. Nitekim Millî Eğitim Bakanlığı’nın tarih materyallerinde de İnalcık’ın görüşü, Koyunhisar Savaşı’nın Osmanlı Beyliği’nin “gerçek kuruluş tarihi” olarak kabul edilmesi şeklinde aktarılmaktadır. Koyunhisar’da ne oldu peki? Osman Gazi, Bizans’ın önemli merkezlerinden İznik’i baskı altına almaya başladığında Bizans yönetimi bu ilerleyişi durdurmak için harekete geçti. Bizans kuvvetleriyle Osman Gazi’nin kuvvetleri arasında yapılan Bafeus/Koyunhisar Savaşı, kaynaklarda 27 Temmuz 1302 olarak tarihlendirilir. Çağdaş Bizans tarihçisi Pachymeres’in verdiği bilgiler de bu savaşın tarihini desteklemektedir. Bu zafer sıradan bir sınır çatışması değildi. Osman Gazi’nin bölgedeki itibarını olağanüstü biçimde artırdı. Pachymeres’in anlatımına göre Osman’ın şöhreti geniş coğrafyalara yayılmış, gaziler onun bayrağı altında toplanmaya başlamıştı. Böylece Osman Gazi yalnızca bir uç beyi olmaktan çıkıp çevresindeki Türkmen güçlerini kendisine bağlayan güçlü bir siyasî lider hâline geldi. Halil İnalcık’ın yaklaşımının temelinde şu düşünce vardır: Bir devletin kuruluşunu sadece sembolik bir tarihle değil, siyasî ve askerî bir güç olarak ortaya çıkmasıyla değerlendirmek gerekir. Osman Bey’in daha önce de fetihleri ve Bizans tekfurlarıyla mücadeleleri vardı. Ancak Koyunhisar Zaferi, onun Bizans karşısında kalıcı ve etkili bir siyasî güç olduğunu açık biçimde gösterdi. Zaferden sonra Osman’ın adı ve şöhreti daha geniş çevrelere ulaştı; gazilerin onun etrafında toplanması, bağımsız bir hanedan ve siyasî teşekkülün güçlenmesini hızlandırdı. İnalcık bu sebeple 1302’yi Osmanlı tarihinin kuruluşunda kritik eşik olarak değerlendirir. Burada önemli bir ayrıntıyı da gözden kaçırmamak gerekir: “Osmanlı Devleti 27 Temmuz 1302 günü bir anda ve resmî bir törenle kuruldu” demek tarihî açıdan fazla kesin bir ifadedir. Osmanlı Beyliği’nin oluşumu bir süreçtir. 1299, 1300 ve 1302 gibi tarihler bu sürecin farklı aşamalarını ifade eder. Günümüzde bazı tarihî değerlendirmeler 1302’yi, özellikle İnalcık’ın yaklaşımı doğrultusunda, kuruluşun en belirgin dönüm noktası kabul etmektedir. ** 1299 mu, 1302 mi? Aslında bu iki tarihi birbirinin mutlak alternatifi olarak görmek yerine Osmanlı Devleti’nin kuruluş sürecinin farklı safhaları olarak değerlendirmek daha sağlıklıdır. 1299, Osman Gazi’nin bölgedeki hâkimiyetinin ve bağımsız siyasî yapılanmasının güçlendiği dönem açısından önemlidir. 1302 ise Koyunhisar Zaferi ile Osman Gazi’nin askerî ve siyasî nüfuzunun çok daha geniş bir alanda kabul gördüğü dönüm noktasıdır. Bu sebepten 1302’yi savunan tarihçiler, “Osmanlı 27 Temmuz 1302’de yoktan var oldu” demekten ziyade, “Osmanlı Beyliği’nin devletleşme süreci bu zaferle belirgin ve tarihî bir gerçeklik kazandı” demektedirler. Koyunhisar Zaferi’nin asıl önemi, sadece kazanılmış bir savaş olmasında değildir. Bu zafer, Osmanlıların önündeki siyasî ufku genişletmiştir. Osman Gazi artık yalnızca küçük bir uç beyliğinin başındaki lider değildir. Etrafındaki gazileri ve Türkmen unsurlarını kendisine bağlayan, Bizans karşısında başarı kazanmış, adı daha uzak bölgelere ulaşmış bir hanedan kurucusudur. Bundan sonraki vetirede Osmanlıların hedefleri giderek büyüyecek; Bursa, İznik ve İzmit gibi Bizans şehirleri Osmanlı hâkimiyet alanına girecektir. Nitekim İznik’in 1302'de değil, daha sonra 1331’de Orhan Gazi döneminde fethedildiğini de özellikle belirtmek gerekir. Demek ki Koyunhisar, bir şehrin fethi değil; bir devletin önünün açılmasıdır. 27 Temmuz 1302’yi önemli kılan yalnızca Osman Gazi’nin kazandığı bir savaş değildir. Asıl mesele, küçük görünen bir siyasî teşekkülün kararlılık, teşkilatlanma, hedef ve liderlik sayesinde tarih sahnesinde kalıcı bir güç hâline gelmesidir. Osmanlı’nın kuruluşunda tek başına savaşın yeterli olmadığını da görmek gerekir. Zafer; doğru zamanda alınmış kararlar, güçlü bir liderlik, çevredeki unsurları bir araya getirme kabiliyeti ve uzun vadeli bir hedefle birleşmiştir. Bu açıdan Koyunhisar, sadece Osmanlı tarihinin değil, devlet kurma ve devlet olma iradesinin de sembollerinden biridir. Hülasa, zamanımızdan 27 Temmuz 1302’ye baktığımızda karşımızda yalnızca bir savaş tarihi görmemeliyiz. Bu tarih, Osman Gazi’nin beylikten güçlü bir siyasî aktöre dönüşmesinin, Osmanlı hanedanının çevresinde daha geniş bir güç birliğinin oluşmasının ve ileride üç kıtaya yayılacak bir devletin temellerinin belirginleşmesinin tarihidir. Bu sebeple Halil İnalcık’ın Koyunhisar Zaferi’ni Osmanlı Devleti’nin “gerçek kuruluş tarihi” olarak değerlendirmesi, Osmanlı’nın kuruluşunu bir menkıbe veya tek bir tarihî an üzerinden değil, siyasî gerçeklik ve askerî başarı üzerinden okuma çabasıdır. Nitekim akademik kaynaklarda da 1302 zaferinin Osman Gazi’yi bir hanedan kurucusu konumuna taşıdığı vurgulanmaktadır. 27 Temmuz 1302 herhangi bir savaşın tarihi gibi görünse de gerçekte, bir beyliğin devletleşme iradesinin tarihe güçlü biçimde yazıldığı günlerdendir. Ve belki de bu yüzden Koyunhisar Zaferi, Osmanlı tarihinin başlangıç noktalarından biri olmaktan çok daha fazlasıdır: Beylikten devlete, devletten cihan devletine uzanan uzun yürüyüşün dönüm noktasıdır. Mehmet Nuri Bingöl